برخی از مردم عراق پایان حضور نظامی ایالات متحده را که موج‌هایی از خونریزی به راه انداخته بود جشن می‌گیرند؛ در حالی که دیگران نگران رویدادهای پیشِ روی کشورشان هستند که میان واشینگتن و تهران گرفتار شده است.
نیروهای نظامی ایالات متحده روز چهارشنبه رسماً از عراق عقب‌نشینی کردند و به دو دهه حضور نظامی خود پایان دادند؛ حضوری که سال‌ها خونریزی ویرانگر را دامن زد و اکنون کشوری آسیب‌دیده را به جای گذاشته است که می‌کوشد خود را از بند دو متحدِ قدرتمند و اکنون متخاصم خود برهاند.
پس از سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳ — دیکتاتور بی‌رحمی که نزدیک به ۲۴ سال بر عراق حکومت کرد — نیروهای آمریکایی اکنون دومین خروج خود را از این کشور تجربه می‌کنند.
تهاجم آمریکا و اشغالِ پس از آن که در سال ۲۰۱۱ خاتمه یافت، کشوری را بر جای گذاشت که از خونریزی‌های فرقه‌ای و شورش‌های شبه‌نظامی به خود می‌پیچید؛ جنگی که طبق کمترین برآوردها، جان نزدیک به ۴,۵۰۰ آمریکایی را گرفت و بیش از ۱۱۵,۰۰۰ عراقی را به کام مرگ کشاند.
با این حال، نیروهای آمریکایی سه سال بعد بازگشتند — این بار برای رهبری ائتلافی بین‌المللی با هدف مبارزه با داعش؛ نیروی پیکارجویی که بخش‌های وسیعی از خاک عراق و سوریه را تصرف کرده بود و با کشتار مسلمانان شیعه عراق، اعدام علنی گروگان‌ها، و شکنجه و به بردگی کشیدن زنان اقلیت ایزدی عراق بدنام شد.
با پایان «عملیات عزم راسخ» — نام رسمی ارتش آمریکا برای کارزار چندملیتی علیه داعش — آخرین بخش از ۲,۵۰۰ نیروی آمریکایی مستقر در عراق در سال جاری، این کشور را ترک کردند.
دریادار لیام ام. هولین، فرمانده گروه ضربت مشترک عملیات عزم راسخ، در مراسمی با حضور مقامات آمریکایی و عراقی در بغداد اعلام کرد: «ائتلاف عملیات خروج سازمان‌یافته خود از اربیل را با موفقیت تکمیل کرد.» اربیل، پایتخت اقلیم نیمه‌خودمختار کردستان عراق، میزبان آخرین پایگاه نیروهای ائتلاف در عراق بود.
دریادار هولین در سخنرانی خود به زبان عربی گفت: «من در این لحظه تاریخی، زمانی که یک ملت سرنوشت خود را بازمی‌یابد، در برابر شما ایستاده‌ام.»
دریادار هولین با دادن وعده مبنی بر اینکه نیروهای آمریکایی و عراقی شراکت‌های امنیتی جدیدی پی‌ریزی خواهند کرد، با استناد به یک ضرب‌المثل عربی از عراق خواست هوشیار بماند: «برای شغال با کمربند شیر آماده شو.»
نشانه‌های فیزیکی دهه‌ها جنگ روزبه‌روز در حال محو شدن است. دیوارهای ضد انفجار بتنی که زمانی در سراسر بغداد امتداد داشتند برچیده شده‌اند. مراکز خرید، رستوران‌ها و کارگاه‌های ساختمانی در کشوری پرجنب‌وجوش هستند که مصمم است ریتم زندگی عادی را — که سال‌ها خودروهای بمب‌گذاری‌شده آن را به سرقت برده بودند — بازپس گیرد.
با این وجود، دستاوردهای سخت‌به‌دست‌آمده مردم عراق، در منطقه‌ای که از آشوب جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ملتهب است، شکننده‌تر به نظر می‌رسد. عراق برای تنظیم روابط حیاتی خود با همسایه قدرتمندش، ایران، و با مهم‌ترین متحدش، واشینگتن، در تقلاست و نگران است که خروج نیروهای آمریکایی موجب جسارت بیشتر تهران شود.
توافق خروج آمریکا میان دولت بغداد و دولت بایدن در سال ۲۰۲۴ منعقد شد. این واقعیت که دولت پرزیدنت ترامپ علی‌رغم جنگ با ایران به ضرب‌الاجل ۳۰ سپتامبر پایبند ماند، نشان‌دهنده اراده گسترده‌تر ایالات متحده برای عقب‌نشینی از منطقه است.
سال‌هاست خستگی عمومی گسترده‌ای در آمریکا از به اصطلاح «جنگ‌های بی‌پایان» — عنوانی که به مناقشات عراق و افغانستان داده شد — شکل گرفته است.
حتی در شرایطی که عراق خروج آمریکا را این هفته با یک «جشن حاکمیت ملی» سه‌روزه گرامی می‌دارد، این کشور تحت فشار شدید دولت ترامپ قرار دارد تا شبه‌نظامیان شیعه تحت حمایت ایران را خلع سلاح کند؛ گروه‌هایی که بسیاری از آنها در برابر تلاش‌های دولت برای کنترل خود سرپیچی می‌کنند.
آخرین نیروهای آمریکایی میراثی دردسرساز به جا می‌گذارند. عراق متحمل تلفات غیرنظامی سنگینی شد و در چرخه خشونت فرقه‌ای میان اکثریت شیعه — که پس از سال‌ها سرکوب توسط حکومت صدام قدرت گرفتند — و اقلیت سنی — که از امتیازات دوره او محروم شدند — گرفتار شد.
نیروهای آمریکایی خود نیز مرتکب تخلفات متعددی شدند؛ از جمله شکنجه بازداشت‌شدگان عراقی در ابوغریب و استفاده از پیمانکاران امنیتی خصوصی نظیر بلک‌واتر، که کشتار فراقانونی غیرنظامیان توسط آنها، خشم و انزجار عمیقی را نسبت به مصونیت آمریکایی‌ها برانگیخت. با وجود این دلخوری‌ها، عراقی‌ها خروج آمریکا را با احساسی از بیم و نگرانی نظاره‌گرند.
عمر الحسینی، عکاسی از موصل — شهری که در قلب خلافت خودخوانده داعش قرار داشت — می‌گوید: «همسرم بینایی‌اش را در اثر اصابت ترکش گلوله آمریکایی از دست داد. دایی‌ام پس از آنکه با گلوله آمریکایی فلج شد، به دست داعش به قتل رسید. اما امروز وقتی از خروج آمریکایی‌ها حرف می‌زنیم، شادی ما با ترس آمیخته است.»
تحت رهبری نخست‌وزیر تازه‌کار، علی الزیدی، عراق با وظیفه دلهره‌آور مهار انبوهی از گروه‌های شبه‌نظامی روبه‌روست.
این شبه‌نظامیان ابتدا با حمایت ایران برای مقابله با اشغالگری آمریکا تشکیل شدند و صدها سرباز آمریکایی را کشتند و خونریزی‌های فرقه‌ای که در دامن زدن به آن نقش داشتند، ده‌ها هزار عراقی را قربانی کرد. در سال ۲۰۱۴، هنگامی که شیعیان عراق برای نبرد با داعش بسیج شدند، شمار این گروه‌ها به چند برابر افزایش یافت. در سالهای پس از آن، این گروه‌های هزاران نفره قدرت گرفتند؛ نه تنها از طریق توان نظامی، بلکه با تشکیل احزاب سیاسی که پای آنها را در درون ساختار حکومت به‌شدت محکم کرد.
الزیدی متعهد شده است تا اواسط سال ۲۰۲۷ این گروه‌ها را تحت کنترل دولت درآورد. اما اصلاً مشخص نیست که آیا می‌تواند به این وعده عمل کند یا خیر. مخاطرات بسیار بالاست: واشینگتن از طریق حساب بانکی عراق در آمریکا برای پرداخت‌های نفتی، انتقال فیزیکی دلارهای درآمدی عراق را کنترل می‌کند و نشان داده است که حاضر است از این اهرم استفاده کند، چنان‌که امسال جریان انتقال آن را موقتاً متوقف کرد.
ایران مصمم به حفظ این شبه‌نظامیان است؛ نیروهایی که ثابت کرده‌اند شرکایی ارزشمند در حملات حین جنگ، ایجاد آشوب منطقه‌ای و تحمیل هزینه‌های سنگین بر اقتصاد جهانی هستند. الزیدی اخیراً در مصاحبه‌ای با نیویورک تایمز گفت: «امروز هر شهروند عراقی خواهان حاکمیت کامل کشورش است؛ آنها می‌خواهند قدرت منحصراً در دستان دولت باشد»، و او وعده داد که به «قانون جنگل» پایان دهد.
پیامدهای پیش‌بینی‌نشده خروج
بسیاری از مردم عراق نگرانند که کشورشان در این رویارویی چه سرنوشتی خواهد داشت.
احمد الشمری، کارمند وزارت آموزش در فلوجه — شهری که نماد پیروزی‌های شکننده نخستین دوره حضور نظامی آمریکا در عراق شد — می‌گوید: «می‌ترسیم عراق بلعیده شود.» فلوجه در دوران اشغال آمریکا شاهد مرگبارترین و ویرانگرترین نبردها برای درهم شکستن شورشیان بود، اما بعداً به نخستین شهری تبدیل شد که پیکارجویان داعش در پیشروی‌های سال ۲۰۱۴ خود در سراسر کشور آن را تصرف کردند. هنگامی که نیروهای آمریکایی برای رهبری یک ائتلاف چندملیتی به منظور شکست دادن داعش بازگشتند، نبرد برای بیرون راندن این نیروی پیکارجو بخش‌های عظیمی از شهرهای عراق را به ویرانه تبدیل کرد.
این نبردها شمار نامعلومی کشته بر جای گذاشت، میلیون‌ها نفر از اقلیت اهل سنت عراق را آواره ساخت و سالهای متمادی درگیری فرقه‌ای به همراه آورد. امروز پرسش بسیاری از شهروندان عادی عراق این است که این خروج اخیر آمریکا چه عواقب پیش‌بینی‌نشده‌ای برای زندگی آنها خواهد داشت؛ چه این پیامد ظهور مجدد جهادگرایان باشد و چه تقابل قریب‌الوقوع دولت با شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران.
سرکوت احمد، مغازه‌دار ۲۶ ساله در شمال غربی سلیمانیه در اقلیم کردستان عراق، می‌گوید: «به یاد دارم پس از خروج سال ۲۰۱۱ چه رخ داد. تصور کنید این گروه‌های طرفدار ایران در غیاب ائتلاف بین‌المللی با ما چه خواهند کرد.» برخی کارشناسان امنیت منطقه‌ای بر این باورند که تداوم حضور آمریکا در عراق بود که به شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران امکان داد موجودیت و تسلیحات خود را توجیه کنند.
آدام واینستین، معاون برنامه خاورمیانه در اندیشکده «کوئینسی» و از حامیان دیرینه پایان مأموریت نیروهای آمریکایی در عراق، می‌گوید: «ما نمی‌توانیم مدام ماهیت و هدف وجودی این مأموریت‌ها را از شکلی به شکل دیگر تغییر دهیم؛ کاری که ۲۵ سال است در حال انجام آن بوده‌ایم.»
ترامپ، که از مخالفان دیرینه جنگ عراق بوده است، در پیامی در شبکه‌های اجتماعی به مناسبت این خروج، بر همین نکته صحه گذاشت: «ما برای مبارزه با یک خلافت آمدیم. دیگر خلافتی وجود ندارد. ما داریم به خانه برمی‌گردیم!» الزیدی در مراسم خروج، مراتب قدردانی عراق را از ایالات متحده و تمام کشورهای دیگری که بیش از یک دهه در مبارزه علیه داعش حمایت کردند، ابراز داشت. او گفت: «پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی به معنای پایان نبرد ما با تروریسم نیست. این نشان‌دهنده ورود عراق به مرحله‌ای است که در آن مسئولیت کامل امنیت و ثبات خود را بر عهده می‌گیرد.»
کردها در نظم امنیتی نوین آسیب‌پذیر هستند
هرچند هر دو کشور متعهد به حفظ همکاری‌های قدرتمند شده‌اند، اما ایالات متحده و عراق هنوز برنامه‌های نهایی روابط امنیتی دوجانبه برای آینده را تکمیل نکرده‌اند. وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) در بیانیه‌ای اعلام کرد که به ارائه «آموزش‌های هدفمند و پشتیبانی اطلاعاتی» به عراق ادامه خواهد داد.
رناد منصور، تحلیلگر مسائل عراق در مؤسسه پژوهشی «چتم هاوس» در لندن، اشاره کرد آخرین باری که نیروهای آمریکایی عراق را ترک کردند، ایالات متحده یکی از بزرگ‌ترین سفارتخانه‌های خود در جهان را در آنجا حفظ کرد؛ اما امروز حضور دیپلماتیک آمریکا بخش بسیار کوچکی از آن است.
او معتقد است این تحول نمایانگر تمایل واشینگتن برای رهایی از خاورمیانه است: «در یک تصویر کلی‌تر، این نشان می‌دهد که ایالات متحده دیگر آن کشور سابق نیست — و همچنین، اولویت‌هایش نیز تغییر کرده است.»
این وضعیت به‌ویژه اقلیم نیمه‌خودمختار کردستان در شمال عراق را نگران کرده است؛ اقلیمی که مشاهده کرد چگونه خروج نیروهای آمریکایی توسط دولت ترامپ از مناطق کردنشین شمال شرق سوریه، آن منطقه را ناچار ساخت زیر سلطه دولت مرکزی درآید.
کردهای عراق که در دهه ۱۹۹۰ میلادی با پشتیبانی هوایی آمریکا حاکمیت خود را در این منطقه پایه‌ریزی کردند، در چارچوب نظم امنیتی نوین عراق خود را از همه آسیب‌پذیرتر می‌بینند. اقلیم کردستان به عنوان یکی از نزدیک‌ترین شرکای امنیتی ایالات متحده در منطقه، امسال مکرراً هدف حملات ایران و شبه‌نظامیان عراقی هم‌پیمان با آن قرار گرفته است.
مقامات کرد استدلال می‌کنند که این وضعیت منعکس‌کننده یک مشکل اساسی در کل ساختار امنیتی عراق است. کفاح محمود، مشاور مسعود بارزانی (نخستین رئیس اقلیم کردستان عراق)، می‌گوید: «هیچ سیستم دفاع هوایی، نه در اقلیم کردستان و نه در سراسر عراق، وجود ندارد. این امر احساسی از اضطراب و عدم قطعیت ایجاد می‌کند.»
تلاش‌های بغداد برای تثبیت حاکمیت خود طی ماه‌های اخیر با حوادث متعددی تضعیف شده است که ناتوانی آن را در کنترل آسمان و مرزهایش آشکار می‌کند.
در تازه‌ترین مورد، عربستان سعودی عراق را متهم کرد که مبدأ حمله‌ای بوده که موقتاً خط لوله انتقال نفت شرق به غرب آن کشور را — که ۴ درصد از عرضه جهانی نفت را تأمین می‌کند — از کار انداخت. مقامات عراقی مشکوک هستند که شبه‌نظامیان عراقی شرایط را برای این حمله توسط عوامل ایرانی تسهیل کرده‌اند.
هم‌زمان، شبه‌نظامیان عراقی به این نکته اشاره می‌کنند که اسرائیل طی جنگ با ایران پایگاه‌های مخفیانه‌ای در صحرای عراق ایجاد کرد. همچنین سال‌هاست که نیروهای ترکیه مناطقی از شمال عراق را تحت کنترل دارند، گرچه مقامات عراقی و ترکیه‌ای اخیراً برنامه‌هایی را برای خروج مرحله‌ای اعلام کرده‌اند.
چنین شکاف‌هایی در حاکمیت ملی عراق ممکن است به بزرگ‌ترین نقطه ضعف در کارزار دولت برای مهار شبه‌نظامیان تبدیل شود.
چند روز پیش از پایان رسمی حضور نظامی آمریکا، ابومجاهد العساف، از رهبران کتائب حزب‌الله — یکی از قدرتمندترین شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران در عراق — در صورت ادامه تبعیت دولت از تحریم‌های جدید آمریکا علیه تهران، هشداری شوم صادر کرد. او در بیانیه‌ای نوشت: «آقای الزیدی و حامیان او بدانند: دولتی که در راستای منافع مردم کار نکند، با روش‌های مختلف سرنگون خواهد شد.»
این شبه‌نظامیان خروج رسمی آمریکا را نه دستاورد کارزار علیه داعش، بلکه پیروزی خود قلمداد می‌کنند. آنها روز چهارشنبه در حالی که پرچم‌های گروه‌های خود را حمل می‌کردند، جشن بزرگی در خیابان‌های بغداد تحت شعار «شما را نگه نخواهیم داشت» برگزار کردند. آنها اعلام کردند که این خروج «رویدادی بود که به برکت خون پاک شهدا و صبر رزمندگان مقاومت اسلامی عراق محقق شد.»
با این حال، بسیاری از شهروندان عراقی که این شبه‌نظامیان را نمی‌پذیرند، خاطرات دردناکی از حضور آمریکا در عراق دارند. از جمله آنها عواطف العزاوی، زن ۵۷ سالهای است که ایالات متحده را مسئول مرگ فرزندش می‌داند؛ فرزندی که به گفته او، در زادگاهشان، فلوجه، در تیراندازی متقابل میان شبه‌نظامیان و نیروهای آمریکایی کشته شد.
او می‌گوید: «من زمانی آمریکایی‌ها را دوست داشتم چون ما را از ظلم صدام حسین نجات دادند. متأسفانه بعدها متوجه شدیم که ستم و سنگدلی ارتش آمریکا از صدام هم بدتر بود.»
او درباره نخستین شبی که نیروهای آمریکایی دیگر در خاک عراق حضور ندارند، گفت: «در خانه کیک خواهم پخت، شمع‌ها را روشن می‌کنم و با فوت کردن آنها جشن خواهم گرفت.»
منبع: نیویورک تایمز (The New York Times)
نویسندگان: اریکا سولومون، فالح حسن و اریک اشمیت (با همکاری کمیل کاکول در تهیه گزارش)
تاریخ انتشار: ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶
لینک مقاله: https://www.nytimes.com/
