نویسنده: فدریکا مارسی | تاریخ انتشار: ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶
منبع: الجزیره
کشورهای حاشیه خلیج فارس تلاش‌های دیپلماتیک خود با ایران را افزایش داده‌اند تا از تنش‌ها در سراسر خاورمیانه بکاهند. این تلاش‌ها در شرایطی انجام می‌شود که نگرانی‌ها درباره ازسرگیری حملات آمریکا به تهران و تشدید درگیری‌ها میان حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن و عربستان سعودی افزایش یافته است.
پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه که در ماه اوت توافق‌نامه دفاع مشترک مکه را امضا کردند، روز دوشنبه به همراه دیپلمات‌هایی از قطر با مقام‌های ارشد ایرانی دیدار کردند. هدف این گفت‌وگوها جلوگیری از ازسرگیری جنگی تمام‌عیار بود.
اهمیت این نشست را می‌شد از حضور شاهزاده خالد بن سلمان آل سعود، وزیر دفاع عربستان سعودی، در تهران دریافت؛ حضوری که تنها چند روز پس از حمله نیروهای حوثی همسو با ایران به فرودگاه‌ها، بنادر و تأسیسات نفتی عربستان صورت گرفت.
هم‌زمان، بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، روز دوشنبه در جریان سفر دیپلماتیک خود به دانشگاه کمبریج در بریتانیا، خواستار ایجاد چارچوبی امنیتی برای منطقه شد. او پیشنهاد کرد که کشورهای خلیج فارس و ایران پیمانی برای «عدم تجاوز» منعقد کنند؛ پیمانی که در چارچوب آن، ایالات متحده دیگر تأمین‌کننده اصلی امنیت منطقه نباشد.
به نظر می‌رسد کشورهای حاشیه خلیج فارس مصمم‌اند از دور تازه‌ای از درگیری‌ها جلوگیری کنند. جنگ تاکنون عبورومرور از تنگه هرمز را محدود کرده، عرضه جهانی نفت و گاز را مختل ساخته و خسارات گسترده‌ای به تأسیسات انرژی و زیرساخت‌های کشورهای منطقه وارد آورده است.
بااین‌حال، پرسش‌های مهمی همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند: آیا دستیابی به توافقی منطقه‌ای امکان‌پذیر است؟ چنین توافقی چه تأثیری بر روابط ایالات متحده با شورای همکاری خلیج فارس خواهد گذاشت؟
امنیت منطقه‌ای یا کاهش تنش؟
روز جمعه، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بار دیگر هشدار داد که واشنگتن ممکن است عملیات نظامی دیگری علیه ایران انجام دهد. این هشدار در شرایطی مطرح شد که افزایش قیمت سوخت بر فضای انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، که قرار است سوم نوامبر برگزار شود، تأثیر می‌گذارد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران نیز اعلام کرد که در صورت ازسرگیری اقدام نظامی آمریکا، ایران با شدت بیشتری پاسخ خواهد داد. این هشدارها نگرانی‌ها از گسترش دامنه درگیری‌ها را افزایش داده است.
مذاکرات این هفته در تهران نخستین تماس در سطح عالی میان ایران و کشورهای عضو پیمان دفاع متقابل مکه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه به شمار می‌رود. بااین‌حال، گزارش‌ها نشان می‌دهند که این گفت‌وگوها تاکنون به توافقی منجر نشده‌اند.
خبرگزاری رویترز گزارش داد که میانجی‌های قطری روز یکشنبه پیش‌نویس توافقی را به ایران ارائه کردند و انتظار می‌رفت تهران تا پایان هفته به آن پاسخ دهد.
این خبرگزاری روز چهارشنبه به نقل از مقام‌های ایرانی گزارش داد که قطر پیشنهادهایی را مطرح کرده است که از نظر تهران پذیرفتنی نیستند. به گفته این مقام‌ها، ایران در موضوع هسته‌ای هیچ انعطافی نشان نخواهد داد.
خالد بطرفی، تحلیلگر سیاسی و دانشگاهی سعودی، گفت سفر هیئت سعودی به تهران نشان می‌دهد که عربستان می‌خواهد «آخرین هشدار» را به ایران بدهد و تهران را به پذیرش «نگرانی‌های منطقه» وادار کند؛ اما ایران تاکنون این خواسته را نپذیرفته است.
بطرفی به الجزیره گفت: «شکاف [میان طرف‌ها] گسترده است و آنچه وضعیت را بدتر می‌کند، نبود اعتماد است.»
ناظران معتقدند اختلاف دیدگاه‌ها بعید است تلاش‌های دیپلماتیک کنونی را به سازوکاری پایدار تبدیل کند.
انیسه بصیری تبریزی، پژوهشگر وابسته به مؤسسه چتم‌هاوس در لندن، به الجزیره گفت: «واقعاً دشوار است تصور کنیم که طی ماه‌های آینده، یا حتی سال‌های پیش رو، چارچوبی امنیتی برای منطقه شکل بگیرد.»
او افزود: «آنچه شاهد آن هستیم، بیشتر شکل‌گیری گروه‌های کوچک‌تر و انعطاف‌پذیرتری از کشورهاست که ابتکار عمل را برای دستیابی به راه‌حل‌های دوجانبه یا چندجانبه در دست می‌گیرند.»
این تحلیلگر ادامه داد: «ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقه‌ای مستلزم برخورداری از دیدگاهی مشترک درباره منطقه است؛ دیدگاهی که لزوماً حتی میان خود کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس نیز مشترک نیست.»
چالش‌های پیش رو
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد گروه بین‌المللی بحران، گفت پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه این نگرانی مشترک را دارند که تداوم رویارویی میان ایران و آمریکا می‌تواند منطقه را بیش از پیش بی‌ثبات کند.
عزیزی به الجزیره گفت: «مانع اصلی همچنان اختلاف بنیادین تهران و واشنگتن بر سر ترتیب اجرای تعهدات است. آمریکا خواهان امتیازدهی ایران، به‌ویژه در موضوع هسته‌ای، است؛ درحالی‌که تهران اصرار دارد ابتدا باید شرایطش برای پایان دادن به جنگ برآورده شود.»
او افزود: «میانجی‌گری منطقه‌ای می‌تواند به کاهش این شکاف کمک کند؛ احتمالاً از طریق توافقی موقت. اما تمایل بازیگران منطقه به تسهیل دستیابی به توافق لزوماً به این معنا نیست که دو طرف اصلی درگیری نیز آماده‌اند مصالحه‌های ضروری را بپذیرند.»
عزیزی درباره شکل‌گیری نظم امنیتی جدید گفت کشورهای منطقه نه درک مشترکی از ویژگی‌های چنین نظمی دارند و نه درباره نقشی که ایالات متحده در آن بر عهده خواهد داشت، توافق کرده‌اند. آمریکا تاکنون اصلی‌ترین شریک امنیتی شورای همکاری خلیج فارس بوده است.
ایران مدت‌هاست از ایجاد ساختاری امنیتی در منطقه حمایت می‌کند که حضور نظامی آمریکا را کاهش دهد یا به‌طور کامل از میان ببرد.
عزیزی گفت: «بااین‌حال، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس همچنان پیوند عمیقی با نظام امنیتی آمریکا دارند و نشانه‌های اندکی وجود دارد که نشان دهد قصد دارند آن را کنار بگذارند.»
او افزود: «جنگ اخیر بی‌تردید پرسش‌هایی را درباره قابل‌اتکا بودن تضمین‌های امنیتی آمریکا مطرح کرده است؛ اما این وضعیت، کشورهای منطقه را به متنوع‌سازی شرکای امنیتی‌شان سوق داده است، نه به بازتعریف بنیادین هم‌سویی‌های راهبردی‌شان.»