چهار محور پیش روی پلنوم پنجم: تصفیه‌های درون‌حزبی، بازسازی فرماندهی ارتش، خط‌مشی‌های حکمرانی و آینده رهبری شی جین‌پینگ
از ۲۶ تا ۲۹ اکتبر، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، نشستی سالانه و مهم از حزب کمونیست چین را با تمرکز بر حکمرانی حزبی تشکیل خواهد داد. شی در آستانه‌ی این نشست، نارضایتی خود را از کادر رهبری حزب از طریق سخنرانی‌ها و پاکسازی‌های گسترده در دفتر سیاسی (پولیتبورو)، کمیسیون نظامی مرکزی (CMC) و کمیته مرکزی نشان داده است.
این تصفیه‌ها و پاکسازی‌ها در ارتش آزادی‌بخش خلق به گسترده‌ترین سطح خود رسیده است. از کمیسیون نظامی مرکزی تنها دو عضو باقی مانده‌اند که یکی از آنها شخص شی است. از ۴۴ عضو اولیه‌ی کمیته‌ی مرکزی از میان نظامیان، اکنون تنها ۱۷ نفر به‌صورت اسمی باقی مانده‌اند و در ماه‌های اخیر فقط دو نفر از آنها در انظار عمومی ظاهر شده‌اند. این پلنوم احتمالاً آخرین فرصت شی برای بازسازی نیروی انسانی و ساختار کمیسیون نظامی مرکزی پیش از کنگره‌ی سال آینده‌ی حزب خواهد بود.
شی تقریباً به طور قطع از این پلنوم برای پایه‌ریزی دوره‌ی چهارم زمامداری خود استفاده می‌کند؛ دوره‌ای که از کنگره‌ی پاییز سال آینده‌ی حزب آغاز خواهد شد. او احتمالاً ناچار خواهد بود بسیاری از متحدان باقی‌مانده‌ی خود را جایگزین کند، اما پاکسازی‌های گسترده در دوره‌ی سوم ریاست او، تشکیل مجدد تیمی که بتواند به آن اعتماد کند را دشوارتر خواهد ساخت.
از ۲۶ تا ۲۹ اکتبر، شی جین‌پینگ بیستمین کمیته‌ی مرکزی حزب کمونیست چین (CCP) را برای پنجمین نشست عمومی (پلنوم پنجم) فرا می‌خواند. این جلسه‌ی غیرعلنی که تقریباً هر ساله برگزار می‌شود، سنتی برآمده از دولت-حزب مارکسیست-لنینیستی برای تعیین خط‌مشی‌ها و جهت‌گیری‌های کلان سیاسی است. ۲۰۵ عضو اصلی و ۱۵۲ عضو علی‌البدل کمیته‌ی مرکزی، زمینه را برای چهارمین دوره‌ی پنج‌ساله و محتمل شی فراهم خواهند کرد؛ دوره‌ای که پس از کنگره‌ی پنج‌سالانه‌ی پاییز سال آینده و گردهمایی حدود ۲ هزار نماینده در پکن آغاز می‌شود. تمرکز پلنوم بر نحوه‌ی مدیریت ۱۰۱ میلیون عضوِ بزرگ‌ترین حزب جهان خواهد بود. با این حال، جذاب‌ترین تحولات مربوط به جابه‌جایی مهره‌ها و جابه‌جایی‌های پرسنلی خواهد بود، چرا که موج پاکسازی‌های شی به نخبگان حاکم حزب اصابت کرده است.
از زمان پلنوم سال گذشته، شی کارزار مبارزه با فساد را علیه خودی‌ها و یاران نزدیکش نیز ادامه داده است. با سقوط دو عضو دیگر، اعضای دفتر سیاسی به ۲۱ نفر کاهش یافت. تصفیه‌ی دفتر سیاسی کمیته‌ی مرکزی بیستم، به گسترده‌ترین موج پاکسازی در این نهاد پس از سرکوب‌های تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹ بدل شده است. در همین حین، شورای عالی نظامی حزب یعنی «کمیسیون نظامی مرکزی» (CMC) تقریباً به طور کامل سر بریده شده است؛ اعضای آن از هفت نفر در آغاز دوره‌ی سوم شی، اکنون تنها به دو نفر کاهش یافته است: خود شی و ژنرال ژانگ شنگ‌مین که بر تصفیه‌ی همتایان خود نظارت داشت. در سطح فرماندهی قرارگاه‌های منطقه‌ای (یک رده پایین‌تر از کمیسیون نظامی مرکزی)، تا ۳۳ فرمانده ارشد برکنار شده‌اند. از زمان پژوهش مشترک ما با مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) در فوریه‌ی ۲۰۲۶ پیرامون تصفیه‌ی فرماندهی عالی، تنها تعداد اندکی از افسران ارشد ترفیع رتبه گرفته‌اند و برکناری‌های بیشتری نیز رخ داده است. گستره‌ی وسیع پاکسازی‌های نظامی شی نشان می‌دهد او احتمالاً از تجدید ساختار سال ۲۰۱۶ فرماندهی عالی ناراضی است و شاید در این پلنوم یا کنگره‌ی پاییز سال آینده، بار دیگر ساختار کمیسیون نظامی مرکزی را دگرگون کند.
تنها نشست عمومی کمیته‌ی مرکزی است که اختیارات لازم برای تکمیل مجدد اعضای کمیسیون نظامی مرکزی را دارد و این امر، پلنوم پیش‌رو را احتمالاً به آخرین فرصت شی برای بازسازی فرماندهی عالی ارتش پیش از کنگره‌ی سال بعد تبدیل می‌کند. این‌که شی از کنار این فرصت بگذرد و کمیسیون نظامی مرکزی را در وضعیت متزلزل کنونی رها کند، امری بسیار عجیب خواهد بود و می‌تواند نشانه‌ی بی‌اعتمادی آشکار او به توانایی ژنرال‌های باقی‌مانده در هدایت دومین ارتش قدرتمند جهان باشد. اما حتی اگر شی کادر فرماندهی خود را ترمیم کند، همچنان با بحران «اعتماد» روبه‌رو خواهد بود: اگر او نتوانسته به وفاداران دیرینه‌اش در رده‌های عالی ارتش آزادی‌بخش خلق اعتماد کند، چگونه می‌تواند به ژنرال‌های تازه‌کار اعتماد کند؟ از سوی دیگر، پیش‌بینی می‌شود بسیاری از نزدیک‌ترین متحدان غیرنظامی شی نیز در کنگره‌ی سال آینده بازنشسته شوند؛ امری که این پرسش را پررنگ می‌کند که آیا او می‌تواند تیمی قابل اعتماد برای حکمرانی مؤثر در چهارمین دوره‌ی پنج‌ساله‌ی خود گرد هم آورد یا خیر.
تغییرات پرسنلی و جابه‌جایی نیروها
در پلنوم سال گذشته، از ۲۰۵ عضو اصلی کمیته‌ی مرکزی تنها ۱۶۸ نفر حضور یافتند که پایین‌ترین میزان مشارکت در دوران پس از مائو به شمار می‌رود. غیبت بدون توضیح این شمار از همکاران حزبی قطعاً فضایی دلهره‌آور برای حاضران ایجاد کرده است؛ کسانی که در اقصی نقاط کشور خدمت می‌کنند و در بروکراسیِ به‌شدت بسته‌بندی‌شده و مخفی‌کارانه فعالیت دارند. در یک نظام اقتدارگرا مانند چین، چنین غیبت‌هایی معمولاً از اخراج قریب‌الوقوع یا حذف و ناپدید شدن کامل یک چهره‌ی سیاسی حکایت دارد.
در طول یک سال گذشته از پلنوم پیشین، ۱۶ عضو از ۲۰۵ عضو اصلی کمیته‌ی مرکزی و سه عضو از ۱۵۲ عضو علی‌البدل از سمت‌های خود برکنار شده‌اند؛ هشت عضو اصلی دیگر و سه عضو علی‌البدل نیز به طور کامل از حزب اخراج شده‌اند. علاوه بر این، چهار عضو اصلی و دو عضو علی‌البدل تحت بازجویی و تحقیقات قضایی قرار دارند. این پلنوم احتمالاً طبق اساسنامه‌ی حزب، احکام پاکسازی کسانی را که پیش‌تر کنار گذاشته شده‌اند تأیید خواهد کرد؛ از جمله دو عضو سابق دفتر سیاسی: ژانگ یوژیا (نایب‌رئیس سابق کمیسیون نظامی مرکزی) و ما شینگ‌روی.
پلنوم تنها نهادی است که می‌تواند اعضای جدید دفتر سیاسی را منصوب کند، اما شی تاکنون جایگزینی برای اعضای اخراجی تعیین نکرده و چه بسا اکنون نیز دلیلی برای این کار نبیند. او پس از اخراج ژنرال هه ویدونگ در پلنوم گذشته تمایلی به انتصاب جانشین نشان نداد و اکنون که تنها یک سال تا کنگره باقی مانده، احتمال چنین اقدامی حتی ضعیف‌تر است.
در بخش نظامی، ارتش آزادی‌بخش خلق (PLA) این دوره را در سال ۲۰۲۲ با ۴۴ عضو در کمیته‌ی مرکزی آغاز کرد، اما پس از عزل و اخراج‌ها اکنون تنها ۱۷ عضو از آن برجای مانده است. از میان ۱۹ عضو کمیته‌ی مرکزی که پس از پلنوم گذشته برکنار شده‌اند، ۱۲ نفر نظامی بوده‌اند. همچنین از ۱۱ عضوی که رسماً از حزب اخراج شده‌اند، دو نفر ارتشی هستند. از ۲۳ عضو علی‌البدل ارتش نیز یک افسر برکنار شده و ۱۸ نفر دیگر ناپدید یا مفقودالاثر هستند.
نکته‌ی تأمل‌برانگیز این است که در میان ۱۷ افسر باقی‌مانده‌ی ارتش در کمیته‌ی مرکزی، تقریباً وضعیت و محل حضور هیچ‌یک از سرلشکرها و سپهبدها مشخص نیست؛ زیرا اغلب آنها ماه‌هاست در انظار دیده نشده‌اند و احتمالاً خود در معرض برکناری قرار دارند. تنها نظامیانِ کمیته‌ی مرکزی که به‌وضوح کماکان فعال بوده و از گزند تصفیه‌ها جان سالم به در برده‌اند، دریاسالار دونگ جون و ژنرال ژانگ شنگ‌مین هستند؛ هرچند شایعاتی درباره‌ی به دردسر افتادن ژانگ نیز به گوش می‌رسد، چرا که فساد همتایان سابق او درست تحت نظارت وی رخ داده است.
در پلنوم گذشته، شی تمام اعضای علی‌البدل ارتش را که باید ارتقا یافته و به عضویت اصلی کمیته‌ی مرکزی درمی‌آمدند، نادیده گرفت. پس از آن پلنوم، تنها چهار افسر به درجه‌ی ژنرالی ارتقا یافتند که هیچ‌یک عضو اصلی یا علی‌البدل کمیته نیستند. با این سرعت کند ارتقا، در کنگره‌ی سال بعد ژنرال‌ها و سپهبدهای جدید بسیار اندکی برای ارتقا وجود خواهند داشت؛ هرچند این پرسش همچنان باقی است که تا کنگره‌ی سال بعد، چه کسانی می‌توانند از طوفان تصفیه‌های ارتش جان سالم به در ببرند.
هم‌زمان با نزدیک شدن به پلنوم و ادامه‌ی تصفیه‌ها، مقامات در سطح وزیر رقابت فشرده‌ای را برای ارتقای جایگاه خود و رسیدن به دفتر سیاسی در کنگره‌ی سال آینده آغاز کرده‌اند. از سال گذشته، دست‌کم ۱۳ عضو کمیته‌ی مرکزی سمت‌های جدیدی را بر عهده گرفته‌اند. نامزدهای احتمالی ورود به دفتر سیاسی معمولاً باید کمتر از ۶۵ سال سن داشته و سابقه‌ی تصدی دو وزارتخانه یا سمت هم‌تراز را در کارنامه داشته باشند، هرچند این معیارها در دوران شی همواره انعطاف‌پذیر و سلیقه‌ای بوده‌اند. در حال حاضر حدود ۵۵ مقام رسمی این شرایط را دارند.
بدون احتساب افسران مفقود ارتش، ۱۵ عضو دیگرِ کمیته‌ی مرکزی از زمان آخرین پلنوم بازنشسته شده، به پست‌های تشریفاتی منتقل شده، کناره‌گیری کرده یا استعفا داده‌اند، اما همچنان عضو کمیته‌ی مرکزی باقی مانده‌اند. در مجموع، دست‌کم ۲۸ نفر از این کمیته احتمالاً به دلیل سن از سمت‌های اجرایی خود کنار رفته‌اند بدون آن‌که تصفیه شده باشند.
خط‌مشی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها
تمرکز اصلی پلنوم امسال بر «حزب‌سازی» و به‌ویژه «خودحکمرانی کامل و سخت‌گیرانه‌ی حزبی» خواهد بود؛ موضوعی که در نشست ماه سپتامبر دفتر سیاسی نیز پیش‌نمایش آن داده شد. عبارت «خودحکمرانی کامل و سخت‌گیرانه‌ی حزبی» (全面从严治党) در هجدهمین کنگره‌ی حزب هم‌زمان با به قدرت رسیدن شی وارد ادبیات سیاسی شد و به یکی از ارکان محوری زمامداری او بدل گشت. بیانیه‌ی مقدماتی دفتر سیاسی بر مفاهیم بنیادین «اندیشه‌ی شی جین‌پینگ» متمرکز بود؛ مفاهیمی چون اهمیت انضباط درونی حزب، اصلاح و ریشه‌کنی معضلات آشکار حزبی، و ایجاد فضای سیاسی مساعد و پایدار.
در آستانه‌ی این نشست، نشریه‌ی تئوریک «چوشی» (Qiushi) وابسته به حزب کمونیست، سخنرانی تند و انتقادی شی پیرامون مدیریت پرسنل و رفتار کادرها را منتشر کرد؛ متنی که کاملاً با هرس گسترده‌ی صفوف کمیته‌ی مرکزی همخوانی دارد. او صراحتاً رفتارهای فرصت‌طلبانه‌ی سیاسی و منفعت‌طلبانه و همچنین ریخت‌وپاش‌هایی چون «معامله‌ی قدرت با ثروت و قدرت با روابط جنسی» را محکوم کرد. پیش از پلنوم‌های گذشته با موضوع حزب‌سازی نیز به فساد اشاره می‌شد، اما هرگز تا این حد عریان و بی‌پرده توصیف نشده بود. شی با آگاهی از کنگره‌ی آتی و پرسش‌هایی که درباره‌ی جانشینی او وجود دارد، لحنی قاطع و تند در قبال زیردستان به کار برده تا نسبت به هرگونه باندبازی، جناح‌گرایی و تحرکات سیاسی هشدار دهد. این مضامین احتمالاً در بیانیه‌ی نهایی و گزارش‌های رسمی پلنوم تکرار خواهد شد.
سایر تحولات محتمل
نکته‌ی قابل توجه این است که شی در دو دوره‌ی پیشین خود از پلنوم سال قبل از کنگره برای تحکیم سلطه و سیطره‌ی خود بر حزب استفاده کرده است. این امر به شایعاتی دامن زده مبنی بر این‌که شی شاید اقدامی بزرگ‌تر مانند احیای مقام «رئیس حزب» (جایگاهی که در اختیار مائو تسه تونگ بود و در سال ۱۹۸۲ لغو شد) را انجام دهد؛ با این حال، شواهد موجود برای اثبات این شایعات کافی نیست. آنچه از دو پلنوم گذشته با موضوع حزب‌سازی مشخص است، این است که شی علاقه دارد بار دیگر بر محوریت و جایگاه بنیادین خود در حزب امروز و در بستر تاریخ حزب تأکید ورزد.
در ششمین پلنوم نوزدهمین کمیته‌ی مرکزی در نوامبر ۲۰۲۱، حزب «قطعنامه‌ی دستاوردهای بزرگ و تجارب تاریخی ۱۰۰ سال تلاش حزب کمونیست چین» را تصویب کرد؛ سندی که شی با بهره‌گیری از آن، جایگاه خود را هم‌تراز مائو و دنگ شیائوپینگ قرار داد. این سند، تنها سومین قطعنامه‌ی تاریخی در تاریخ حزب کمونیست پس از قطعنامه‌های مائو (۱۹۴۵) و دنگ (۱۹۸۱) بود.
در دوره‌ی نخست ریاست شی نیز ششمین پلنوم هجدهمین کمیته‌ی مرکزی در سال ۲۰۱۶ بر دستاوردهای او در تقویت انضباط حزبی تأکید کرد و با تصویب اسناد انضباطی جدید، به کارزار ضدفساد نوپای او مشروعیت و استحکام بخشید.
نتیجه‌گیری
شی دوره‌ی سوم خود را با پر کردن مناصب کلیدی از متحدان و نزدیکان دیرینه‌اش آغاز کرد، اما پس از چندی، کارزار مبارزه با فساد را متوجه همان افراد ساخت. در نتیجه، او ناچار شد برای گزینش افراد به سطوح پایین‌تر حزب دست‌اندازی کند و ترمیم کادر فرماندهی عالی را به تعویق بیندازد. در شرایطی که شی خود را برای چهارمین دوره آماده می‌کند، با خطر انزوای سیاسی فزاینده روبه‌روست؛ چرا که اگر قوانین غیررسمی بازنشستگی در حزب رعایت شود، متحدان باقی‌مانده‌ی او در کمیته‌ی دائمی دفتر سیاسی باید سال آینده بازنشسته شوند.
شی مجبور است آنها را با چهره‌های جوان‌تری جایگزین کند که احتمالاً تمام تلاش خود را برای جلب نظر و خوش‌خدمتی به او به کار خواهند بست—به این امید که روزی جانشینش شوند. شی می‌تواند مهره‌ها را عوض کند، اما «اعتماد» را نه. و در ساختاری سرشار از سوءظن و توطئه‌نگری همچون نظام سیاسی چین، اعتماد نایاب‌ترین کالای سیاسی است.