دبیرکل بعدی سازمان ملل متحد چه کسی خواهد بود؟
دیانا روی | شورای روابط خارجی (CFR)
–
هفت نامزد در حال رقابت برای جانشینی آنتونیو گوترش به عنوان دهمین رهبر سازمان ملل متحد از سال ۱۹۴۶ هستند. آن‌ها چه کسانی هستند، چگونه انتخاب می‌شوند و در این نقش با چه چالش‌هایی روبرو خواهند شد؟
رقابت برای تبدیل شدن به دبیرکل بعدی سازمان ملل متحد به خوبی در جریان است. فرد برنده، که معمولاً بین ماه‌های اکتبر و دسامبرِ سال پایانی دوره مسئولیتِ متصدی فعلی انتخاب و منصوب می‌شود، دهمین دبیرکل سازمان ملل متحد خواهد شد. آن‌ها در ۱ ژانویه ۲۰۲۷ کار خود را آغاز خواهند کرد و جانشین متصدی فعلی، آنتونیو گوترش، خواهند شد.
انتخاب دبیرکل در سال جاری می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد، زیرا سازمان ملل متحد ممکن است برای نخستین بار در تاریخ خود یک زن را به رهبری برگزیند—در حال حاضر هفت نامزد در حال رقابت هستند که چهار نفر از آن‌ها زن هستند. همچنین بر اساس چرخش منطقه‌ای غیررسمی سازمان ملل، احتمال قوی وجود دارد که نامزدی از منطقه آمریکای لاتین و کارائیب انتخاب شود.
با این حال، صرف‌نظر از اینکه چه کسی در ژانویه سکان هدایت سازمان ملل را به دست گیرد، کارشناسان هم‌نظرند که او مسئول هدایت این سازمان هشتاد و یک ساله در میان چندین چالش بحرانی خواهد بود؛ از جمله اصلاحات داخلی، کمبودهای شدید بودجه، وخامت تغییرات اقلیمی، گسترش هوش مصنوعی (AI) و تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی.
دبیرکل سازمان ملل کیست؟
دبیرکل به عنوان بالاترین مقام اداری سازمان ملل متحد و رئیس دو فاکتو (عملی) کل سیستم سازمان ملل خدمت می‌کند. این نقش، که به عنوان نقشی «با سهم‌های برابر دیپلمات و حامی، کارمند خدمات عمومی و مدیرعامل اجرایی» توصیف می‌شود، با تصویب منشور سازمان ملل در سال ۱۹۴۵ ایجاد شد. نخستین انتصاب، یعنی تریگوه لی، در سال ۱۹۴۶ انجام شد.
ریچارد گوان، مدیر برنامه مسائل و نهادهای بین‌المللی در «گروه بین‌المللی بحران»، به CFR گفت: «از یک سو، این سمتی به‌طرز چشمگیری فاقد قدرت است، و با این حال موقعیتی فوق‌العاده اثرگذار نیز هست.» او با اشاره به توانایی دبیرکل در استفاده از تریبونی که در اختیار دارد، تمایل کشورهای عضو برای همراهی با برنامه‌های او، و نقش افکار عمومی جهان گفت: «اما دلایلی که این نقش را تأثیرگذار می‌سازد تا حدی ناملموس است.»
منشور سازمان ملل فراتر از توصیف نقش دبیرکل، هیچ مطلبی درباره صلاحیت‌ها، ویژگی‌های مطلوب، طول دوره تصدی یا فرآیند انتخاب برای این جایگاه بیان نمی‌کند. با توجه به نبود جزئیات، سازمان ملل در طول زمان از طریق قطعنامه‌ها و اسناد دیگر معیارهایی را پایه‌گذاری کرده است.
استر بریمر، پژوهشگر ارشد جیمز اچ. بینگر در حوزه حکمرانی جهانی در CFR می‌گوید: «همانند هر شغل مدیریتی کلان دیگر، این مسئله به خود شخص بستگی خواهد داشت. بخش اعظمی از بحث‌ها پیرامون انتخاب دبیرکل بر این متمرکز خواهد بود که برای پرداختن به بحران‌ها و مسائلی که با آن‌ها مواجهیم، چه ویژگی‌هایی لازم است.»
دبیرکل در نحوه برخورد با این نقش از صلاحدید و اختیارات گسترده‌ای برخوردار است، و دبیرکل‌های پیشین دامنه این سمت را به شیوه‌های متفاوتی گسترش داده‌اند. برخی، مانند داگ هامرشولد (۱۹۵۳–۱۹۶۱) و او تانت (۱۹۶۱–۱۹۷۱)، بیشتر به عنوان یک میانجی عمل می‌کردند، در حالی که برخی دیگر، مانند کوفی عنان (۱۹۹۷–۲۰۰۶)، بیشتر یک کنشگر به حساب می‌آمدند.
نامزدهای دبیرکلی سازمان ملل چه کسانی هستند؟
هفت نامزد برای کسب سمت دبیرکل بعدی در حال رقابت هستند. آن‌ها عبارتند از:
ایوون آ-باکی (Ivonne A-Baki): سفیر پیشین اکوادور در چندین کشور از جمله ایالات متحده، فرانسه و قطر. آ-باکی می‌گوید سازمان ملل متحد «نه به یک سرپرست دیگر، بلکه به یک صلح‌ساز» نیاز دارد. بیانیه چشم‌انداز او برای این نقش بر جلوگیری و پایان دادن به جنگ‌ها، اصلاح ساختار عضویت در شورای امنیت، و بازسازی اعتماد سازمانی از درون نهاد تأکید می‌کند.
ماریا فرناندا اسپینوزا گارسس (María Fernanda Espinosa Garcés): رئیس سابق مجمع عمومی و وزیر پیشین امور خارجه و وزیر دفاع اکوادور. او نامزدی خود را بر پنج محور استوار کرده است: صلح و امنیت، توسعه، تحول دیجیتال و انرژی، برطرف کردن شکاف کارآمدی در اجرا، و بازسازی اعتبار سازمان ملل متحد.
رافائل ماریانو گروسی (Rafael Mariano Grossi): گروسی از سال ۲۰۱۹ مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) بوده است. او پیش از این سفیر آرژانتین در اتریش و نماینده آرژانتین در آژانس و دیگر سازمان‌های بین‌المللی مستقر در وین بود. گروسی حامی یک سازمان ملل مؤثرتر و نتیجه‌محورتر است و در مصاحبه‌ای در آوریل با CFR اشاره کرد که تجارب او در هدایت آژانس، او را برای نقش دبیرکل به‌خوبی آماده ساخته است، به‌ویژه در رابطه با مدیریت بحران‌های پیچیده.
ربکا گرینسپن مایوفیس (Rebeca Grynspan Mayufis): معاون پیشین رئیس‌جمهور کاستاریکا که در حال حاضر دبیرکل کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد) است. او به عنوان اقتصاددانی برجسته می‌گوید سازمان ملل همزمان با بحران‌های سیاسی، مشروعیتی و عملیاتی روبرو است و او دوره تصدی خود را بر بازگرداندن اعتماد به این نهاد، بازسازی «پایه‌های امنیت بین‌المللی» با اولویت دادن به صلح‌سازی، و ارائه نتایج ملموس متمرکز خواهد کرد.
اولارا اوتونو (Olara Otunnu): دیپلمات باسابقه که در دوران کوفی عنان به عنوان معاون دبیرکل سازمان ملل و نماینده ویژه در امور کودکان و مخاصمات مسلحانه خدمت کرده است. او پیش از این سفیر و نماینده دائم اوگاندا در سازمان ملل و همچنین وزیر امور خارجه این کشور بوده است. پیام تبلیغاتی نامزدی او پیرامون ایجاد «عصر امید و ایمان» از طریق احیای مرجعیت اخلاقی سازمان ملل، بسیج منابع توسعه، و تعمیق همکاری میان سازمان ملل و سازمان‌های منطقه‌ای و اقدامات دیگر متمرکز است.
کارولین رودریگز برکت (Carolyn Rodrigues Birkett): رودریگز برکت از سال ۲۰۲۰ به عنوان نماینده دائم گویان در سازمان ملل خدمت کرده است. پیش از این موقعیت، او سمت‌های متعددی در دولت گویان داشت، از جمله وزیر امور بومیان، وزیر تجارت خارجی و همکاری‌های بین‌المللی، و وزیر امور خارجه. او در بیانیه چشم‌انداز خود بر تأکید دوباره بر اصول بنیادین سازمان ملل، محوریت بخشیدن به حقوق بشر و پیشبرد تلاش‌های توسعه جهانی تمرکز دارد.
مکی سال (Macky Sall): رئیس‌جمهور پیشین سنگال و رئیس سابق اتحادیه آفریقا خواهان یک سازمان ملل کارآمدتر و مدرن‌تر است که شامل هماهنگی بهتر میان مجمع عمومی و شورای اقتصادی و اجتماعی باشد، و همچنین بر «اصلاحات واقع‌گرایانه و مبتنی بر اجماع» در شورای امنیت به منظور تقویت عضویت و مشروعیت آن تأکید دارد.
| نامزد | کشور | سمت(های) اخیر |
| ایوون آ-باکی | اکوادور | سفیر پیشین اکوادور در فرانسه و موناکو، ایالات متحده و قطر |
| ماریا فرناندا اسپینوزا گارسس | اکوادور | رئیس سابق مجمع عمومی سازمان ملل؛ وزیر پیشین امور خارجه و دفاع اکوادور |
| رافائل ماریانو گروسی | آرژانتین | مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی |
| ربکا گرینسپن مایوفیس | کاستاریکا | دبیرکل سازمان تجارت و توسعه ملل متحد؛ معاون سابق رئیس‌جمهور کاستاریکا |
| اولارا اوتونو | اوگاندا | معاون سابق دبیرکل سازمان ملل و نماینده ویژه در امور کودکان و درگیری‌های مسلحانه |
| کارولین رودریگز برکت | گویان | نماینده دائم گویان در سازمان ملل متحد |
| مکی سال | سنگال | رئیس‌جمهور پیشین سنگال؛ رئیس پیشین اتحادیه آفریقا |
فرآیند انتخاب چگونه کار می‌کند؟
فرآیند انتخاب دبیرکل سازمان ملل در ماده ۹۷ منشور ملل متحد قید شده است، که به‌سادگی بیان می‌دارد دبیرکل «توسط مجمع عمومی بر اساس توصیه شورای امنیت منصوب خواهد شد.»
در عمل، این فرآیند پیچیده است و از شروع تا پایان اغلب بیش از یک سال به طول می‌انجامد. برای اینکه نامزدها برای این جایگاه در نظر گرفته شوند، ابتدا باید از سوی دست‌کم یک کشور عضو سازمان ملل یا گروهی از کشورهای عضو معرفی شوند. پس از معرفی، آن‌ها ملزم هستند یک بیانیه چشم‌انداز، شرح سوابق کاری (رزومه) و اسناد شفاف‌سازی منابع مالی کارزار تبلیغاتی خود را ارائه دهند تا کشورهای عضو—و عموم مردم—بتوانند آن را به‌صورت آنلاین مشاهده کنند. (نامزدهای جدید می‌توانند در هر زمانی تا پیش از انتخاب رسمی دبیرکل معرفی شوند.)
در اوایل مرحله بررسی و ارزیابی صلاحیت، نامزدها در نشست‌های تالار گفتگو و گفتگوهای تعاملی و علنی شرکت می‌کنند، بیانیه‌های چشم‌انداز خود را ارائه می‌دهند و به سؤالات کشورهای عضو سازمان ملل، کارکنان سازمان ملل و جامعه مدنی پاسخ می‌گویند. این مرحله در سال ۲۰۱۶، پیش از انتصاب گوترش، پس از آن اضافه شد که مجمع عمومی در پی مطالبات برای شفافیت بیشتر در فرآیند انتخاب، اصلاحات رویه‌ای را به تصویب رساند.
در ماه‌های منتهی به توصیه نهایی، شورای امنیت که متشکل از پانزده عضو است معمولاً «رأی‌گیری‌های غیررسمی ارزیابی» (straw polls) برگزار می‌کند—نظرسنجی‌های غیررسمی و ناشناسی که در آن‌ها اعضا مشخص می‌کنند که آیا هر یک از نامزدها را تشویق، دلسرد می‌کنند یا در موردشان نظری ندارند. (نتایج این نظرسنجی‌ها اغلب به بیرون درز کرده و علنی می‌شود.) سپس شورا یک رأی‌گیری رسمی انجام می‌دهد. یک نامزد برای اینکه به مجمع عمومی توصیه شود، باید دست‌کم نه رأی به دست آورد، بدون اینکه هیچ‌یک از پنج عضو دائم—ایالات متحده، چین، فرانسه، روسیه و بریتانیا—رأی وتو صادر کنند. اگر مجمع عمومی توصیه را نپذیرد، فرآیند انتخاب متوقف می‌شود تا زمانی که شورای امنیت دوباره برای ارائه یک نامزد جدید تشکیل جلسه دهد.
آیا فرآیند انتخاب در سال ۲۰۲۶ متفاوت خواهد بود؟
خیر، فرآیند انتخاب سال ۲۰۲۶ برای برگزیدن دبیرکل بعدی سازمان ملل تا حد زیادی مشابه سال ۲۰۱۶ خواهد بود. با این حال، همان‌طور که در سال انتخاب گوترش نیز رخ داد، درخواست‌های فزاینده‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه یک زن سکان هدایت سازمان ملل را بر عهده بگیرد. در حالی که منشور سازمان ملل هیچ الزام جنسیتی برای این سمت تعیین نکرده، هر نه دبیرکل قبلی مرد بوده‌اند. خود سازمان ملل این کاستی را به رسمیت می‌شناسد، به طوری که در قطعنامه‌ای در سپتامبر ۲۰۲۵ بندی گنجانده شد که «کشورهای عضو را تشویق می‌کند تا نامزدی زنان را قویاً در نظر بگیرند.»
با وجود حضور چندین نامزد زن در این رقابت، بریمر از CFR می‌گوید: «این حس واقعی وجود دارد که حضور یک زن در جایگاه دبیرکل بسیار عالی خواهد بود. اما در نهایت، نخستین چیزی که شما برمی‌گزینید، یک دبیرکل برجسته و کارآمد است که بر حسب اتفاق ممکن است زن باشد. فکر می‌کنم آنچه دلگرم‌کننده است این است که [فرآیند انتخاب] زنان بسیار شایسته‌ای را به گام برداشتن به جلو ترغیب کرده است، و این یادآوری می‌کند که افراد مستعدی از مناطق بسیار متفاوتی در جهان با تجارب واقعاً سودمند حضور دارند.»
بسیاری از کارشناسان همچنین معتقدند طبق رسوم غیررسمی چرخش منطقه‌ای، زمان آن فرا رسیده که فردی از آمریکای لاتین و کارائیب نقش دبیرکل را به عهده بگیرد. پیش از این، تنها یک نفر از آمریکای لاتین، یعنی خاویر پرز دکوئیار (۱۹۸۲–۱۹۹۱)، این سمت را بر عهده داشته است.
گوان به CFR گفت: «اصل چرخش منطقه‌ای چیزی است که کشورهای عضو برای مدت‌های طولانی به آن احترام گذاشته‌اند، و در میان بسیاری از گروه‌های منطقه‌ای این احساس قوی وجود دارد که اگر این بار حق مطالبه آمریکای لاتین را نادیده بگیرید، در آینده گریبان‌گیر شما خواهد شد.» او افزود که سنت چرخش منطقه‌ای در سال ۲۰۱۶، زمانی که گوترش انتخاب شد، دچار اخلال شد؛ با وجود این انتظار که دبیرکل بعدی از گروه منطقه‌ای اروپای شرقی باشد، گروهی که هرگز این جایگاه را در اختیار نداشته است.
دبیرکل بعدی سازمان ملل با چه چالش‌های عمده‌ای روبرو خواهد شد؟
کارشناسان هم‌عقیده‌اند که دبیرکل بعدی سازمان ملل باید با چالش‌های حیاتی متعددی دست‌وپنجه نرم کند؛ از جمله چشم‌انداز ژئوپلیتیکی در حال دگرگونی که با درگیری‌های فزاینده و رقابت قدرت‌های بزرگ تعریف می‌شود، وخامت تغییرات اقلیمی، بحران‌های نوظهور سلامت جهانی، و گسترش هوش مصنوعی و سایر فناوری‌های دیجیتال.
مسئله‌ای که این معضلات را پیچیده‌تر می‌کند، کشمکش‌های داخلی خود سازمان ملل است—به‌ویژه تلاش‌ها برای اصلاحات ساختاری از طریق «ابتکار عمل UN80»، بحران فزاینده نقدینگی، و بن‌بست پایدار سازمانی. گوترش خود در مصاحبه‌ای در ماه اوت با فایننشال تایمز هشدار داد که شورای امنیت «عملاً فلج شده است»، چرا که اعضای دائم شورا، در درجه اول ایالات متحده و روسیه، از وتوهای خود برای ممانعت از تصویب قطعنامه‌ها استفاده کرده‌اند.
در زمینه کمبود بودجه، ایالات متحده از لحاظ تاریخی به تنهایی بزرگ‌ترین کمک‌کننده به سازمان ملل بوده است، اما بودجه این نهاد را در دوره دوم دولت ترامپ به‌طور چشمگیری کاهش داده است. گوان گفت: «مقامات سازمان ملل امیدوار بودند که چین بتواند با ارائه پول وارد میدان شود، یا اروپایی‌ها بتوانند با بودجه بیشتری بازگردند، اما آن‌ها چنین نکرده‌اند. فکر می‌کنم در خفا، شمار بسیار زیادی از کشورهای عضو سازمان ملل، صرف‌نظر از آنچه علناً درباره سیاست‌های ایالات متحده می‌گویند، از این واقعیت که ترامپ در حال تحمیل مقداری ریاضت بر سازمان است، کاملاً راضی هستند.»
با افزایش شمار درگیری‌ها، کشورها همچنین بیش از پیش با نحوه برقراری تعادل میان امنیت ملی و مخارج داخلی با تأمین بودجه سازوکارهای مشارکتی همچون سازمان ملل دست‌به‌گریبان هستند. گوان توضیح داد: «فکر می‌کنم برای بسیاری از دولت‌ها، آنچه سازمان ملل می‌گوید و انجام می‌دهد، پیوند مستقیمی با فوری‌ترین نیازهای آن‌ها ندارد. بالاترین اولویت در سلسله‌مراتب نیازهای آن‌ها امنیت است.»
بریمر گفت که صرف‌نظر از اینکه چه کسی به عنوان دبیرکل بعدی انتخاب شود، آن‌ها قدم در راه «شغلی فوق‌العاده دشوار خواهند گذاشت که شرح وظایف مشخص بسیار اندکی برای آن وجود دارد و هیچ قدردانی و سپاسی نیز در آن نخواهد بود.»
این اثر صرفاً بیانگر دیدگاه‌های نویسنده (یا نویسندگان) آن است. شورای روابط خارجی یک سازمان مبتنی بر عضویتِ مستقل و غیرحزبی، یک اندیشکده و یک ناشر است، و در مسائل مربوط به سیاست‌گذاری هیچ موضع سازمانی اتخاذ نمی‌کند.