در حالی که نیروهای روسی در خطوط مقدم شرق اوکراین برای زمستانی دیگر سنگر میگیرند، شکل غیرمعمولی از پشتیبانی دریافت میکنند: بقایای شاهزادهای جنگجو که بیش از شش قرن پیش برای مسکو جنگید. بخشی از بقایای دمیتری دونسکوی، شاهزادهای که در روسیه برای پیروزیاش در نبرد کولیکوو در سال ۱۳۸۰ ستوده میشود، در اوایل سپتامبر به خطوط مقدم فرستاده شد و اکنون در پایگاههای نظامی مناطق اشغالشده اوکراین توسط روسیه گردانده میشود.
اداره نظامی پاتریارکنشین مسکو، رهبری روحانی کلیسای ارتدکس روسیه، گفت این «فرمانده مقدس» بهصورت نامرئی «شانهبهشانه» سربازان روسی خواهد ایستاد. کلیسا افزود این یادگار مقدس، قطعهای از دست راست او، همان دستی است که با آن شمشیرش را در کولیکوو به کار برد.
فرستادن یک یادگار مقدس دینی به میدان نبرد ممکن است عجیب به نظر برسد، اما از زمانی که روسیه در سال ۲۰۲۲ تهاجم تمامعیار خود به اوکراین را آغاز کرد، مسکو کوشیده است از هر راهی در آنچه به جنگی فرسایشی و خونین تبدیل شده استفاده کند، از جمله بهرهگیری از نمادگرایی دینی برای نمایش دادن آرمان خود بهعنوان «عادلانه» و مورد تأیید الهی. در نتیجه، رابطه میان کرملین و کلیسای ارتدکس روسیه بیش از هر زمان دیگری نزدیک شده است.
سرگئی چاپنین، پژوهشگر دین و مدیر ارتباطات مرکز مطالعات مسیحیت ارتدکس دانشگاه فوردهام، گفت: کلیسا عملاً با دولت ادغام شده است، تا حدی که قابل تشخیص نیست. از دید من، حداکثر نزدیکی به دست آمده است.
افسانهای برای بسیج
فرستادن یادگارهای مقدس به میان نیروها در مسیحیت ارتدکس سنتی دیرینه است. چاپنین که پیشتر در انتشارات پاتریارکنشین مسکو کار میکرد، گفت: این ترکیب امر مقدس و امر مادی توجهها را جلب میکند. البته تبلیغات از این استفاده میکند.
کارشناسان میگویند بقایای دونسکوی همچنین پیامی معاصر با خود دارد. این پژوهشگر به سیانان گفت: «او خودش مهاجم نبود، بلکه مدافع میهن بود.» از دید دولت، «بسیار مهم است که نشان داده شود روسیه مهاجم نیست و ما از قلمرو خود دفاع میکنیم.» چاپنین آن را «افسانهای بسیجکننده» خواند و افزود: «این افسانهها که زمانها و دورههای مختلف را به هم پیوند میدهند، میتوانند بر آگاهی تودهها بسیار قدرتمند عمل کنند.» او گفت این یادگارها بهعنوان «شیئی جادویی» عرضه میشوند.
متروپولیت ولادیمیر، رهبر ارتدکس منصوب روسیه در دونتسک و ماریوپول، گفت این یادگار به سربازان و غیرنظامیان کمک میکند نیروی معنوی و جسمی خود را بسیج کنند و بر دشمن پیروز شوند.
دونسکوی نخستین قدیس جنگجویی نیست که روسیه در جنگ خود در اوکراین به او متوسل شده است. بقایای شاهزاده الکساندر نوسکی، فرمانروای قرون وسطایی دیگری که به نماد شکوه نظامی روسیه تبدیل شد، نیز اوایل امسال به میان نیروها برده شد. زمانبندی فرستادن بقایای دونسکوی به میدان نبرد نیز بهموقع بود. بقایای این شاهزاده در ماه اوت در جریان کارهای مرمت در کلیسای جامع فرشته در کرملین کشف شد، هفتهها پس از گزارشهای تأییدنشدهای که میگفتند یادگارهای نوسکی گم شدهاند.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، کشف بقایا را — که محلشان از زمان دفن معلوم بود — «کاملاً بینظیر» و «کشفی شگفتانگیز» خواند. پاتریارک کیریل، رهبر طرفدار کرملین کلیسای ارتدکس روسیه، آن را «نشانهای ویژه از مشیت خدا» توصیف کرد.
اما برای کشیش الکساندر زانمونتس، روحانی و تاریخنگار ارتدکس که در مسکو زاده شد و سالها در خارج زندگی کرد و پس از تهاجم روسیه به اوکراین برای همیشه روسیه را ترک گفت، این کشف «هیچ ربطی به مسیحیت ندارد.» او گفت: «بدون شک، این بهرهکشی از مسیحیت و بهرهکشی از کلیسا برای اهداف میهنپرستانه است.» به گفته او، در کلیسایی که شمار نیایشگران فعالش نسبتاً کم است اما پشتیبانی دولتی قدرتمندی دارد، انگیزهها تمایل دارند با دولت همراستا شوند؛ او استفاده از بقایا را «محاسبهای فرصتطلبانه و بیشرم» خواند. زانمونتس از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ در کلیسای ارتدکس فنلاند به پناهندگان جنگی اوکراینی خدمت میکرد. خدمت او در میان پرسشهایی درباره تسلطش بر زبان اوکراینی و پیوندهایش با روسیه پایان یافت؛ اتهاماتی که او در پستی در فیسبوک رد کرد.
ما روس هستیم. خدا با ماست
گرچه ممکن است برای برخی بدبینانه به نظر برسد، بسیاری از کسانی که در جبهه هستند به خدا روی آوردهاند. یک نظامی پیشین روسی که پیشتر در اوکراین جنگیده بود به سیانان گفت: «همه ما وقتی اوضاع خوب است با خدا حرف نمیزنیم، اما وقتی اوضاع بد است همه با خدا حرف میزنند.» او کلیساهای موقتی را توصیف کرد که از هر چه در دسترس بود ساخته میشدند، سربازانی که پیش از هر مأموریت نیایش میکردند و کشیشانی که مرتب از یگانهای نظامی و بیمارستانها بازدید میکردند. او گفت: «مثل آشپزخانه صحرایی، باید همهجا یک کشیش باشد» و این عبارت رایج روسی را نقل کرد: ما روس هستیم. خدا با ماست.
یک سرباز روسی که اکنون در منطقه زاپوریژیا خدمت میکند نیز فرصت گفتوگو با کشیش، نیایش یا لمس یک شیء مقدس را «پشتیبانی روحی جدی» توصیف کرد. همانطور که جنگ به سال پنجم خود میکشد و پایانی در چشم نیست، نیروها میگویند فشار رو به افزایش است. یک فرمانده روسی در دونباس به سیانان گفت: «وضعیت بهطور کلی تنشآلود است و هر چه زمان میگذرد فقط بدتر میشود.» این سربازان درباره ایمان خود در جبهه به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند، زیرا مجاز به گفتوگو با رسانهها نبودند.
دور از خطوط مقدم، دامنه دینی کلیسای ارتدکس روسیه بسیار محدودتر از نفوذ سیاسی آشکارش به نظر میرسد. یک نظرسنجی تلفنی در سال ۲۰۲۶ توسط مرکز افکارسنجی دولتی ویسیآیاوام نشان داد حدود دو سوم روسها خود را مسیحی ارتدکس معرفی میکنند، در حالی که ۱۵ سال پیش این رقم حدود ۸۰ درصد بود. اما چند کشیش و پژوهشگر دین به سیانان گفتند تنها حدود ۲ درصد از مؤمنان ارتدکس تعمیدیافته در روسیه بهطور منظم به ایمان خود عمل میکنند؛ رقمی که دادههای وزارت کشور روسیه درباره حضور در مراسم کریسمس ارتدکس آن را تأیید میکند.
با این حال، یک راهپیمایی دینی سالانه که گروههای راست افراطی و ملیگرا در چهار شهر روسیه ترویج میکنند، در سپتامبر جمعیت عظیمی را جذب کرد؛ به گفته آمار رسمی، تنها در مسکو بیش از ۱۰۰ هزار نفر شرکت کردند. در پایتخت، نیایشگران قطعهای از یادگارهای دونسکوی را در راهپیماییای به رهبری کیریل در خیابانها حمل کردند. به گفته زانمونتس که اکنون در کلیسای ارتدکس در آمریکا کار میکند، چنین رویدادهایی در درجه اول به دولت نشان میدهد که کلیسا چگونه میتواند شمار زیادی از مردم را سازماندهی کند.
با این حال، کنستانتین میخائیلوف، پژوهشگر دین و تاریخنگار، این میزان شرکت را در کشوری با بیش از ۱۴۵ میلیون نفر «قطرهای در اقیانوس» خواند و استدلال کرد جامعه روسیه، برخلاف خواست دولت و کلیسا، همچنان بسیار غیردینی است. میخائیلوف استدلال کرد که کلیسا برای گسترش نفوذ خود پول و پشتیبانی سیاسی از کرملین دریافت میکند، در حالی که کرملین مشروعیت میکند زیرا کلیسا از روایتهای دولتی حمایت میکند؛ او این را چرخهای «تقویتکننده متقابل» خواند.
چگونه از آنها پشتیبانی میکنیم
این تاریخنگار همچنین گفت این چرخه رشد کشیشان نظامی در خطوط مقدم را دامن زده است. اما برای منتقدان درون کلیسا، این پرسش دشواری را درباره نوع کمکی که کشیشان باید به سربازان ارائه دهند مطرح میکند. کشیش گریگوری میخنوف-وایتنکو، روحانی روس کلیسای ارتدکس حواری که به پناهندگان اوکراینی آوارهشده در جنگ کمک میکند، گفت: «ما باید از مردم پشتیبانی کنیم، از جمله کسانی که لباس نظامی به تن دارند. اما پرسش این است که چگونه از آنها پشتیبانی میکنیم.» این کشیش به سیانان گفت: «از یک سو، نباید کمک معنوی را از مردم دریغ کرد، و از سوی دیگر، نباید آنها را به توهم کشاند.»
کلیسای ارتدکس روسیه دیدگاهی متفاوت اتخاذ کرده است. فقط چند روز پس از آنکه پوتین در سپتامبر ۲۰۲۲ بسیج جزئی را اعلام کرد، پاتریارک کیریل به نیایشگران گفت سربازی که در حین انجام وظیفه نظامی خود میمیرد، فداکاریای کرده است که «همه گناهان را میشوید».
اوکراین با تلاش بسیار کوشیده است از کلیسای ارتدکس روسیه جدا شود و در سال ۲۰۱۹ رسماً از آن جدا شد. بارتولومئوس یکم قسطنطنیه، رهبر کلیسای ارتدکس جهانی، تأسیس یک کلیسای ارتدکس مستقل در اوکراین را به رسمیت شناخت. میخنوف-وایتنکو اشاره کرد که مسیحیان ارتدکس در هر دو کشور روسیه و اوکراین اکثریت جمعیت را تشکیل میدهند. این کشیش که پس از الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ از کلیسای ارتدکس روسیه جدا شد، گفت کلیسا بهعنوان یک نهاد فرزندان خود را برکت میدهد تا یکدیگر را بکشند.
سرگئی چاپنین از دانشگاه فوردهام این را انحراف از شیوهای خواند که شهادت در سنت ارتدکس برای هزاران سال فهمیده شده است. او گفت: «در برابر وظایف تبلیغات دولتی، انجیل جایگاهی فرعی دارد.»
در همین حال، در خطوط مقدم، همه سربازانی که سیانان با آنها گفتوگو کرد، یادگارها را پشتیبانی معنادار نمیدانستند. یک نظامی در منطقه دونباس، در شرق اشغالشده اوکراین، آن را «راهحلی بسیار غیرمتعارف برای مشکلات ما در قرن بیستویکم» خواند و افزود: «دیدگاه من این است که مادران بچههایی که در این عملیات نظامی کشته شدهاند، بیشتر به آنها نیاز دارند.»
منبع: CNN