فرماندهان نظامی پاکستان و ترکیه برای گفتوگوهای فوری عازم ریاض میشوند، اما هر دو کشور در مورد میزان مشارکت خود محتاط هستند.
اسلامآباد، پاکستان — ترکیه و پاکستان فرماندهان نظامی خود را در پاسخ به فراخوان عربستان سعودی برای برگزاری نشستی فوری درباره اجرای توافق دفاعی مشترکشان، به ریاض میفرستند. این تحولات در بحبوحه تشدید جنگ علیه حوثیها در یمن رخ میدهد که به خاک عربستان نیز سرایت کرده است.
وزارت دفاع ترکیه روز جمعه تأیید کرد که ارتشبد سلجوق بایراکتاراوغلو، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، به عربستان سعودی سفر خواهد کرد.
ارتشبد عاصم منیر، فرمانده نیروهای دفاعی پاکستان نیز بهزودی وارد پایتخت عربستان خواهد شد. این در حالی است که روابط عمومی بینالمللی ارتش پاکستان به درخواست برای تأیید خروج منیر به سمت ریاض پاسخی نداد.
این تحولات پس از آن رخ میدهد که عربستان از ترکیه و پاکستان خواست تا فرماندهان نظامی خود را برای برگزاری نشست فراخوانند. این درخواست پس از هفتهها حملات موشکی و پهپادی حوثیها به خاک عربستان مطرح شد.
حوثیها روز پنجشنبه اعلام کردند که دهها موشک و پهپاد به اهدافی در عربستان شلیک کردهاند، از جمله حمله ادعایی به یک «هدف حساس» در ریاض و تأسیسات آرامکو در ینبع. مقامات سعودی گفتند که پدافند هوایی شش موشک بالستیک را که به سمت طائف و ینبع شلیک شده بود، رهگیری کرد و هشدارهای اضطراری برای مکه، جده و ینبع صادر کرد.
پیمان دفاع مشترک مکه که در ۷ اوت امضا شد، حمله به هر یک از سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان را حمله به هر سه کشور تلقی میکند.
روایت عربستان از روزهای منتهی به نشست جمعه نشان میدهد که ریاض این بحران را چقدر فوری میبیند.
سه واکنش متفاوت
نشست میان سه رئیس ستاد ابتدا پس از دیداری در نیویورک در ۲۴ سپتامبر میان فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان، اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه پاکستان، و هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، اعلام شد.
بر اساس اعلام وزارت امور خارجه عربستان، آنها درباره ترتیبات برگزاری نشست فوری رؤسای ستاد برای بررسی راههای حمایت از عربستان در چارچوب این پیمان گفتوگو کردند.
این بیانیه حملات به مکه و تأسیسات غیرنظامی و اقتصادی در این پادشاهی را محکوم کرد و حق عربستان برای دفاع از خود را بر اساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد تأیید نمود.
روایت پاکستان از همان نشست محتاطانهتر به نظر میرسید.
اسحاق دار در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در چارچوب پیمان دفاع مشترک مکه، پیشرفت در جهت ایجاد ساختارهای نهادی تحت این توافق را بررسی کردیم و دیدگاهها درباره مسائل امنیتی منطقهای و بینالمللی را تبادل نمودیم.»
وزارت امور خارجه ترکیه نیز در نشست نیویورک لحنی مشابه و سنجیده داشت. رسانههای دولتی ترکیه آن را بررسی «مذاکرات فنی» جاری برای نهادینهسازی این پیمان، پیش از نشست آتی کمیته راهبردی سیاسی و دفاعی آن توصیف کردند.
روزها پیش از آن، فیدان در مصاحبه زنده با شبکه تلویزیونی انتیوی ترکیه لحنی بهطور قابلتوجه متفاوت اتخاذ کرده بود.
او گفت: «توافق ما شامل تعهد اتحادی است و ما به حرف خود پایبندیم. نیازهای نظامی آنها بهویژه میتواند در حوزههای فنی خاصی باشد و ما مشکلی برای برآورده کردن آن نداریم.»
نه روایت اسلامآباد و نه آنکارا از نشست نیویورک، اشارهای به حملات حوثیها که باعث صدور بیانیه عربستان شده بود، نکردند.
هشدارهای حوثیها
به گفته تحلیلگران، این احتیاط ممکن است با هشدارهای مستقیمی که حوثیها به هر دو کشور دادهاند، مرتبط باشد.
حوثیهای مورد حمایت ایران در روزهای اخیر دستاوردهای سرزمینی چشمگیری در برابر نیروهای دولت یمن که مورد حمایت عربستان و جامعه بینالملل هستند، داشتهاند. آنها شهر بندری راهبردی موخا و سپس تقریباً کل ساحل دریای سرخ، از جمله چندین جزیره را تصرف کردند. این امر کنترل این گروه را بر تنگه بابالمندب افزایش داده است؛ گذرگاه دریایی حیاتی که عربستان پس از آنکه جنگ آمریکا و ایران عملاً تنگه هرمز را بست، از آن برای صادرات نفت استفاده میکرد. این هفته، حوثیها پیشرویهایی نیز به سمت ارتفاعات یمن داشتند، همزمان با تشدید درگیریها با نیروهای دولتی مورد حمایت عربستان.
آنها موشک و پهپاد به سمت عربستان پرتاب کرده و متحدان را تهدید کردهاند.
محمد البخیتی، عضو دفتر سیاسی جنبش حوثی، این هفته در برنامهای تلویزیونی در عراق گفت که اگر پاکستان و ترکیه وارد جنگ شوند، با «مشت آهنین» روبرو خواهند شد.
تغرال یامین، سرتیپ بازنشسته و همکار ارشد مؤسسه مطالعات سیاست در اسلامآباد، به الجزیره گفت که محدودیتها در هر دو طرف این پیمان وجود دارد.
او با اشاره به درگیریهای مرزی جاری با افغانستان، تنشهای مستمر با هند و حملات فزاینده گروههای مسلح در داخل کشور گفت: «اعزام نیرو دشوار خواهد بود زیرا ارتش پاکستان به دلیل تهدیدهای خارجی و داخلی تحت فشار است. این نیز قابل گمانهزنی است که آیا ترکیه مایل به اعزام نیرو به عربستان خواهد بود یا خیر. ترکیه به ناتو متعهد است و مرزهایش با سوریه کاملاً امن نیست.»
فوریت در ریاض
نهاد مذهبی عربستان لحنی حتی فوریتر از وزارت امور خارجه اتخاذ کرده است.
شیخ صالح الفوزان، مفتی اعظم، از نیروها خواست «در برابر این فرقه گمراه و گروه منحرف متحد بایستند» و به حوثیها اشاره کرد.
او دفاع از مرزهای این پادشاهی را وظیفهای توصیف کرد «که جانها و ارواح برای آن فدا میشوند».
ملک سلمان، پادشاه عربستان، در پیامی کمسابقه چند روز پیش لحنی مشابه داشت و حوثیها را به تلاش مجدد برای حمله به مکه متهم کرد و در نشست کابینه در جده گفت که این تلاش مقدسترین اماکن اسلام را نقض کرده است.
گوکهان ارلی، کارشناس روابط بینالملل در دانشگاه ابن خلدون استانبول، به الجزیره گفت که پیام مفتی از نظر داخلی مهم است، حتی اگر تأثیر عملی آن بر پاکستان و ترکیه محدود باشد.
او گفت: «اقتدار مفتی در واقع در داخل عربستان وزن واقعی دارد و این بیانیه بیش از هر چیز بهعنوان ابزاری برای بسیج نیروهای خط مقدم عمل میکند و به یک جنگ طولانی و پرهزینه لنگرگاه روحی و مذهبی میبخشد که پذیرش فداکاری را آسانتر میکند.»
این دانشگاهی افزود: «برای پاکستان و ترکیه، تأثیر آن بیشتر بر لحن است تا تعهد. هر دو دولت پیشتر از طریق ترتیبات امنیتی موجود با ریاض در تعامل هستند و چارچوب مذهبی عمدتاً زبان همبستگی را تقویت میکند بدون آنکه شرایط رسمی آن تعهدات را تغییر دهد.»
یک دیپلمات منطقهای به الجزیره گفت که این پیامرسانی بازتاب یک تغییر گستردهتر است.
این دیپلمات که خواست نامش فاش نشود، گفت: «افکار عمومی عربستان بهطور فزایندهای از تهدید حوثیها آگاه شدهاند و بهطور مرتب آژیرهای هشدار حملات موشکی حوثیها را که معمولاً زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار میدهند، دریافت میکنند. اما این سخنرانی نشاندهنده رویکردی گستردهتر برای افزایش آگاهی غیرنظامیان و بازتاب این واقعیت است که اوضاع احتمالاً بدتر میشود، نه بهتر.»
نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه، روز جمعه گفت که پیمان دفاع مشترک مکه هنوز برای تصویب به پارلمان ارائه نشده است. او انتظار دارد زمانی که مجلس در اول اکتبر از تعطیلات بازگردد، بهطور رسمی ارائه شود.
بر اساس قانون اساسی ترکیه، توافقهای بینالمللی تنها پس از تصویب پارلمان لازمالاجرا میشوند.
دو روز پیش از نشست نیویورک، وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرد که سرتیپ بازنشسته نعمان محمود بهعنوان اولین دبیرکل این پیمان منصوب شده است.
محمود افسر ارشد پیشین سازمان اطلاعات بینالمللی پاکستان (آیاسآی) است و دبیرخانه کل این پیمان را که در ریاض مستقر میشود، رهبری خواهد کرد.
یامین گفت: «در عمل، پاکستان یک ژنرال سهستاره بازنشسته را به ریاض فرستاده تا سمت دبیرکلی اتحاد دفاعی مشترک را بر عهده بگیرد. وظیفه پیش روی او ارزیابی سریع وضعیت و ارائه پاسخهای واقعبینانه است.»
او افزود که پاکستان «در حال حاضر مشاوران، مربیان، لجستیککاران و تکنسینهایی را بر اساس پروتکلهای دوجانبه گذشته در عربستان دارد.»
در آوریل، ریاض ورود یک نیروی نظامی پاکستانی، از جمله جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی، به پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز در استان شرقی این پادشاهی را تأیید کرد. این استقرار بر اساس توافق دفاعی متقابل راهبردی دو کشور که در سپتامبر گذشته امضا شد، در بحبوحه حملات به عربستان از سوی ایران صورت گرفت.
پاکستان از سال ۱۹۶۷ هزاران پرسنل نظامی سعودی را آموزش داده و از دهه ۱۹۷۰ نیروهایی در این پادشاهی مستقر کرده است، از جمله برای محافظت از زیرساختهای نفتی در استان شرقی.
اتحادی تحت فشار
ارلی گفت که دشواری عربستان کمبود منابع نیست.
او گفت: «منابع عربستان، قدرت هوایی و سالها پشتیبانی خارجی وجود دارد. دشواری واقعی در یک اتحاد چندعاملی و چندپاره در میدان [در یمن] نهفته است. تعهد نظامی محدود آمریکا باعث شده ریاض بیشتر بار عملیاتی را بهتنهایی بر دوش بکشد و ظرفیت پدافند هوایی خود را تحت فشار قرار دهد.»
فرانسه و بریتانیا پشتیبانی دفاعی ارائه کردهاند. بریتانیا این هفته موافقت کرد که هواپیماهای سعودی را در مأموریتهای دفاعی سوخترسانی کند. فرانسه روز جمعه تأیید کرد که در حال اعزام نیرو برای محافظت از پایانه بزرگ نفتی ینبع است؛ بندر دریای سرخ که عربستان برای دور زدن تنگه هرمز از آن استفاده میکرد.
این دیپلمات منطقهای گفت که علیرغم نمایش فزاینده حمایت از سوی پاکستان، ترکیه، فرانسه و بریتانیا، حوثیها هیچ نشانهای از کاهش کارزار خود علیه عربستان و نیروهایی که این کشور در یمن حمایت میکند، نشان نمیدهند.
این دیپلمات گفت: «حوثیها تمایل و توانایی خود را برای هدف قرار دادن اهداف غیرنظامی و نظامی در عربستان نشان دادهاند و قصد دارند به این کار ادامه دهند. واضح است که عربستان برای افزایش پایدار در سرعت عملیات آماده میشود که ممکن است شامل تلفات بیشتر باشد.»
این دیپلمات افزود: «جنگ بیشتر از آنچه اکثر مردم فکر میکنند رقابتی است. نیروهای ائتلاف [مورد حمایت عربستان] در موخا شکست لجستیکی و عملیاتی بزرگی متحمل شدند اما در جبهههای باقیمانده بهکندی پیش میروند و ممکن است یک نبرد از دست رفته باشد، اما جنگ هنوز تصمیمگیری نشده است.»
یامین نیز گفت که امیدوار است عقلای هر دو طرف پیروز شوند.
او گفت: «امیدوارم یک راهحل دیپلماتیک این درگیری را حل کند، زیرا هیچیک از ما دوست ندارد کشورش درگیر جنگی شود که ساخته خودش نیست.»
نویسنده: عابد حسین
منبع: الجزیره
تاریخ انتشار: ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶