علی فالح الزیدی، نخست وزیر عراق، در ۲۶ سپتامبر از نیویورک به بغداد بازگشت. یاسر اسکندر وتوت، عضو کمیسیون امنیت و دفاع پارلمان، در گفتوگو با خبرگزاری نینا اعلام کرد که الزیدی پس از بازگشت، مذاکرات با رهبران سیاسی برای تکمیل کابینه و ارسال نامزدهای ۹ وزارتخانه را آغاز خواهد کرد. وتوت همچنین فاش کرد که وزارت کشور از سهم ائتلاف دولت قانون است و فریق قاسم عطا، نظامی سابق، نامزد این وزارتخانه است و سه نامزد برای آن مطرح شدهاند. سهم وزارت دفاع نیز از سهم مکن سنی است.
این جزئیات نشان میدهد که بازی قدرت در بغداد نه بر محور برنامههای سیاسی، بلکه بر سهمیهبندی طایفهای و حزبی استوار است. وتوت تأکید کرد که همه نمایندگان پارلمان برای رأیگیری حاضر خواهند بود تا «این پرونده پیچیده» بسته شود. اما پرسش کلیدی این است: چرا تکمیل کابینه پس از ماهها همچنان معلق مانده است؟ پاسخ را باید در اختلافات درونی الإطار التنسيقي جستجو کرد.
۱-۲. الإطار التنسيقي: سکوت استراتژیک یا فروپاشی درونی؟
رسانههای عراقی در ۲۶ سپتامبر به سکوت مرگبار الإطار التنسيقي در قبال بحران پروازهای ایران پرداختند. علی اکبر ولایتی، مشاور رهبر ایران در امور بینالملل، در پیامی توییتری خطاب به الزیدی نوشت: «آقای الزیدی، مشروعیت از واشنگتن نمیآید، بلکه از سرزمین نجف و خون شهدا میآید». ولایتی همچنین الإطار التنسيقي را «چارچوب خالی روی دیوار قدرت» توصیف کرد و گفت این چارچوب که بر «اعتماد مقاومت و خون شهدا» بنا شده بود، امروز تنها یک قاب خالی است.
این اظهارات بیسابقه از یک مقام ارشد ایرانی، پرده از شکاف عمیق درونی میان گروههای نزدیک به ایران برداشت. گزارش «امواج» که در ۲۵ سپتامبر منتشر شد و رسانههای عراقی در ۲۶ سپتامبر به آن پرداختند، فاش کرد که اختلافات درون الإطار التنسيقي بر سر آلیه تعامل با گروههای مسلح به بنبست رسیده است. برخی گروهها مخالف دادن اختیار به ائتلاف حاکم برای تعیین وضعیت نظامی خود یا روش ادغام در نهادهای دولتی هستند.
کمیتهای که در ۹ مه با ریاست الزیدی و عضویت محمد شیاع السودانی (نخست وزیر پیشین) و هادی العامری (رهبر سازمان بدر) تشکیل شد، وظیفه نیت سلاح، طبقهبندی گروههای مسلح و بررسی گزینههای ادغام را بر عهده دارد. اما تا اواسط اوت، رهبران الإطار شروع به طرح «مدیریت» سلاح گروههای مقاومت به جای «خلع» آن کردند. گزارش «امواج» تأکید کرد که شرطهای گروههای مسلح و اختلافات درونی الإطار، اجرای مهلت ۳۰ سپتامبر را غیرممکن ساخته است.
۳-۲. بُعد سنجار: گره کور حصر سلاح
پرونده حصر سلاح مطرح شده است. توافق بغداد-اربیل در سال ۲۰۲۰ مقرر کرده بود که همه تشکلهای مسلح از سنجار خارج شوند و حزب العمال الکُردستانی و وابستگانش به حضور خود پایان دهند. اما در ۲۶ سپتامبر، سرتیپ سعد معن، رئیس هیئت اطلاعرسانی امنیتی، تأکید کرد که ترکیه و عراق توافق کردهاند که پایگاه زبکان در استان نینوا به دولت فدرال تحویل داده شود. این توافق ابعاد سیاسی و دیپلماتیک دارد و پرونده حضور نظامی ترکیه را از چارچوب اختلاف به راهحل امنیتی تفاوضی منتقل میکند. الشرعی نیز اعلام کرد که تخلیه پایگاه بعضیقه ترکیه طی ۶۰ روز انجام خواهد شد و نیروهای عراقی کنترل جبل سنجار را به دست خواهند گرفت. اما پرسش اینجاست: آیا خروج ترکیه از بعضیقه به معنای پایان حضور گروههای مسلح در سنجار است؟ پاسخ رسانههای ۲۶ سپتامبر منفی بود. حضور گروههای مسلح در سنجار همچنان مانع اصلی اجرای کامل توافق ۲۰۲۰ است.
۳. بحران پروازهای ایران: نقطه تقاطع سیاست داخلی و خارجی
۳-۱. تصمیم مطار النجف و واکنشهای زنجیرهای
در ۲۵ سپتامبر، مطار النجف به طور رسمی همه پروازهای ورودی و خروجی به ایران را متوقف کرد. این تصمیم بر اساس دستورالعملهای رسمی از وزارت خزانهداری آمریکا اتخاذ شد. دولت عراق در ۲۶ سپتامبر اعلام کرد که مذاکرات مستقیم با آمریکا برای استثنای انسانی برخی فرودگاههای عراقی را آغاز کرده است تا پروازهای مرتبط با درمان، تحصیل و زیارتهای مذهبی از سر گرفته شود.
۳-۲. واکنش گروههای سیاسی: از تهدید اعتصاب تا تهدید جلسه فوقالعاده
اکرم الکعبی، دبیرکل حرکة النجاء، در واکنشی تند گفت: «الحدیث عن السیادة فی وقت جُعل العراق کقریعة صغیرة یتحکم فیها الأمریکی المجرم، یعدّ کیلًا بمکیالین». او از تصمیم توقف پروازها به شدت انتقاد کرد و خواستار جلسه فوقالعاده پارلمان شد.
۳-۳. پیام ولایتی: افشای شکاف درونی جبهه مقاومت
علی اکبر ولایتی، مشاور رهبر ایران، در پیامی بیسابقه خطاب به الزیدی نوشت: «آقای الزیدی، مشروعیت از واشنگتن نمیآید، بلکه از سرزمین نجف و خون شهدا میآید». او الإطار التنسيقي را «چارچوب خالی روی دیوار قدرت» خواند و گفت: «موجودیتهایی که با خون متحد شدهاند، با توطئه از هم نمیپاشند.» این پیام پرده از شکافی عمیق برداشت: ایران از طریق ولایتی نهتنها از الزیدی انتقاد میکند، بلکه حلفای سنتی خود در الإطار التنسيقي را نیز به بیعملی و سکوت متهم میکند. این اولین بار در سالهای اخیر بود که یک مقام ارشد ایرانی علناً چارچوب سیاسی اصلی شیعیان عراق را «خالی» میخواند.
۴. اقتصاد: جنگ، بحران و واکنشهای ساختاری
۴-۱. ابعاد بحران
شبکه الجزیره در گزارش تحلیلی خود نوشت که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز بحران اقتصادی شدیدی در عراق ایجاد کرده است. الزیدی اعلام کرد که عراق میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی خود را از دست داده است. بانک اروپایی بازسازی و توسعه در گزارش خود پیشبینی کرد که اقتصاد عراق در سال ۲۰۲۶ به میزان ۱۲ درصد کوچک خواهد شد – بیشترین کاهش در میان کشورهای منطقه.
۴-۲. نرخ ارز و واکنش بازار
بر اساس گزارش شبکه ۹۶۴، نرخ فروش دلار در بورس بغداد در ۲۶ سپتامبر به ۱۵۷,۰۰۰ دینار رسید، در حالی که نرخ رسمی بانک مرکزی ۱۳۱,۰۰۰ دینار برای هر ۱۰۰ دلار است. این شکاف ۲۶,۰۰۰ دیناری نشاندهنده فشار شدید بر بازار ارز و کاهش اعتماد به دینار است.
۴-۳. واردات بنزین و مدیریت بحران سوخت
وزارت نفت عراق از واردات ۳۰ هزار تن بنزین از طریق یک شرکت قطری (UCC) خبر داد. این محموله از طریق بندر بانیاس سوریه به عراق منتقل میشود. همچنین، کمیته موقت پارلمان پیشنهاداتی برای حل بحران سوخت اقلیم کردستان ارائه کرد که شامل تحویل استانهای اقلیم از طریق شرکت توزیع فرآوردههای نفتی و احتساب سهمیه هر استان مشابه سایر استانها است. در صورت کمبود، ۵۰ هزار بشکه نفتی که روزانه به اقلیم تحویل داده میشود، از طریق شرکت سومو صادر خواهد شد.
۵. اقلیم کردستان
۵-۱. توقف کمکهای مالی ائتلاف به پیشمرگه
بختیار محمد صدیق، دبیرکل وزارت پیشمرگه اقلیم کردستان، در ۲۶ سپتامبر اعلام کرد که کمکهای مالی ائتلاف بینالمللی به نیروهای پیشمرگه بهطور رسمی پایان یافته است. تفاهمنامهای که از ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۲ تا ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ جاری بود، به پایان رسیده و آخرین پرداخت مالی مربوط به ماههای اوت و سپتامبر ۲۰۲۶ در ۲۴ سپتامبر توزیع شد.
صدیق فاش کرد که درخواستی به دولت فدرال بغداد ارائه شده تا این کمکها را از طریق تعدیل حقوق پیشمرگه و مساویسازی با سایر نیروهای امنیتی فدرال جبران کند. این درخواست ابعاد سیاسی عمیقی دارد: یکسانسازی حقوق پیشمرگه با نیروهای فدرال به معنای ادغام تدریجی پیشمرگه در ساختار امنیتی فدرال است — فرایندی که ماهها یا سالها طول خواهد کشید.
۵-۲. بازگشت رفات فریبانیان انفال
در ۲۶ سپتامبر، اقلیم کردستان رفات ۱۵۶ شهید از فریبانیان عملیات انفال را از مقابر جمعی المنفی دریافت کرد. رئیسجمهور عراق، نزار نامدی، رعایت مراسم تسلیم و بازگرداندن رفات را بر عهده داشت. یک هیئت عالیرتبه از وزارت شهید و مفقودان اقلیم نیز به بغداد سفر کرد تا درباره سه پرونده اصلی مذاکره کند: یکسانسازی حقوق خانوادههای شهدا و زندانیان سیاسی، و بازبینی بقایای فریبانیان.
۶. امنیت: دستگیریها، مبارزه با فساد و تهدیدهای باقیمانده
۶-۱. دستگیری شبکه تهریب دالر در نجف
سازمان اطلاعات و تحقیقات فدرال عراق در ۲۶ سپتامبر اعلام کرد که شبکهای متوسط در تهریب دالر و پولشویی در نجف اشرف را ضبط کرده است. این شبکه زیر پوشش شرکتهای صرافی وهمی فعالیت میکرد و بیش از ۵۰۰ هزار دالر، مقداری طلا و نقره و تجهیزات الکترونیکی از آنها ضبط شد.
۶-۲. دستگیری عامل شعارهای داعش در دیاله
سازمان اطلاعات و تحقیقات فدرال همچنین اعلام کرد که فردی را که شعارهای داعش را روی دیوارهای مسجد و ساختمانهای اطراف در شهر ههب استان دیاله نوشته بود، طی عملیاتی اطلاعاتی سریع دستگیر کرد. بر اساس اطلاعات اولیه، این حادثه ناشی از اختلافات شخصی بوده و یکی از بستگان متهم تحت پیگرد قانون مبارزه با تروریسم قرار داشت.
۶-۳. محکومیت دو نماینده به حبس
در ۲۶ سپتامبر، دو نماینده پارلمان عراق، آلا نسبت و اشواق سالم حسن، به هفت سال حبس و پرداخت بیش از ۵۴ میلیون دالر جریمه و غرامت به دلیل ثروتاندوزی غیرقانونی محکوم شدند. این حکم بیسابقه نشاندهنده شدت مبارزه با فساد در دوران الزیدی است.
۷. تحلیل ساختاری: عراق در نقطه گسست
۷-۱. سه لایه تنش
آنچه رسانههای عراق در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶ نشان دادند، سه لایه تنش بود:
لایه به اول: تنش میان دولت و گروههای مسلح. دولت الزیدی در بنبست حصر سلاح گرفتار شده است. از یک سو، فشار آمریکا برای خلع سلاح گروههای نزدیک به ایران تا سپتامبر وجود دارد. از سوی دیگر، سه گروه اصلی (کتائب حزبالله، حرکة النجباء، کتائب سید الشهداء) از خلع سلاح خودداری میکنند و تهدید به اعتصاب میکنند. دولت نه توانایی سرکوب آنها را دارد و نه اختیار سیاسی برای مذاکره مستقیم با آنها.
لایه به دوم: تنش میان ایران و دولت الزیدی. پیام ولایتی به الزیدی بیسابقه بود. ایران که سالها از الإطار التنسيقي به عنوان ابزار نفوذ در عراق استفاده میکرد، اکنون علناً آن را «خالی» میخواند. این نشان میدهد که ایران کنترل خود بر تحولات عراق را از دست میدهد و به فشار علنی روی آورده است.
لایه به سوم: تنش میان بغداد و اربیل. پایان کمکهای مالی ائتلاف به پیشمرگه و درخواست اقلیم برای جبران از بودجه فدرال، پرونده قدیمی اختلافات مالی را دوباره زنده کرده است. یکسانسازی حقوق پیشمرگه با نیروهای فدرال میتواند گام اول برای ادغام تدریجی باشد، اما مقاومت سیاسی در هر دو طرف قابل پیشبینی است.